Esox cisalpinus: ένας λούτσος από την Ιταλία που έγινε ξεχωριστό είδος μόλις το 2011

Αν πιάσεις λούτσο στην πεδιάδα του Πάδου, στη λίμνη Τρασιμένο ή στο Τιτσίνο, μπορεί να μην έχεις καθόλου *Esox lucius* στο αγκίστρι. Από το 2011 ο λούτσος της Βόρειας και Κεντρικής Ιταλίας θεωρείται ξεχωριστό είδος: *Esox cisalpinus*. Τα τεκμηριωμένα ονόματά του σε άλλες γλώσσες: γερμανικά Italienischer Hecht (γερμανική Βικιπαίδεια), ιταλικά luccio italico ή luccio cisalpino (ιταλική Βικιπαίδεια), αγγλικά southern pike ή cisalpine pike (αγγλική Βικιπαίδεια, GBIF), γαλλικά brochet italien (γαλλική Βικιπαίδεια, GBIF), ισπανικά lucio cisalpino (ισπανική Βικιπαίδεια), φινλανδικά italianhauki (φινλανδική Βικιπαίδεια). Ελληνικό όνομα δεν βρήκαμε τεκμηριωμένο στις πηγές που διαβάσαμε, γι’ αυτό εδώ τον αναφέρουμε με το λατινικό του όνομα. Φτάνει σε μήκος τα 103 cm (FishBase) και μοιάζει σαν δύο σταγόνες νερό με τον λούτσο που ξέρουμε από την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη. Εδώ θα βρεις τι γνωρίζουν οι πηγές γι’ αυτόν, πώς τον αναγνωρίζεις και πού έρχονται σε αντίφαση.

Ένα είδος, δύο ονόματα

Το 2011 δύο ερευνητικές ομάδες κατέληξαν, ανεξάρτητα η μία από την άλλη, στο ίδιο συμπέρασμα. Οι Pier Giorgio Bianco και Giovanni Battista Delmastro περιέγραψαν το είδος ως *Esox cisalpinus* σε μια επισκόπηση των αυτόχθονων ψαριών του γλυκού νερού της Ιταλίας. Λίγο αργότερα οι Lucentini και συνεργάτες δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό *PLoS ONE* το ίδιο είδος ως *Esox flaviae* — με τόπο τύπου τη λίμνη Τρασιμένο στην Ούμπρια. Επειδή η εργασία των Bianco και Delmastro τυπώθηκε νωρίτερα, σύμφωνα με τον κανόνα της προτεραιότητας ισχύει το όνομα *cisalpinus*· το *flaviae* είναι νεότερο συνώνυμο (γερμανική, αγγλική και φινλανδική Βικιπαίδεια· η FishBase χαρακτηρίζει το *flaviae* «πιθανό» συνώνυμο). Το απορριφθέν όνομα έχει τη δική του ιστορία: σύμφωνα με την εργασία τους, οι Lucentini και συνεργάτες το αφιέρωσαν στη Φλαβία, το όνομα των πρώτων γυναικών της αυτοκρατορικής δυναστείας των Φλαβίων, για να τονίσουν τη «λατινική» καταγωγή του είδους. *Cisalpinus* σημαίνει κυριολεκτικά «από αυτή την πλευρά των Άλπεων» — όπως τις βλέπει κανείς από τη Ρώμη, δηλαδή νότια των Άλπεων.

Πώς τον ξεχωρίζεις από τον κοινό λούτσο

  • Ρίγες αντί για στρογγυλές κηλίδες. Ο χρωματισμός είναι πολύ μεταβλητός: διαμήκεις ρίγες, εγκάρσιες ταινίες, λοξές ρίγες ή ένα αστεροειδές, διακλαδισμένο σχέδιο, σκούρο πάνω σε ανοιχτότερο φόντο (γερμανική και αγγλική Βικιπαίδεια). Τις στρογγυλές ανοιχτόχρωμες κηλίδες που είναι χαρακτηριστικές για τον κοινό λούτσο δεν τις έχει ποτέ, σύμφωνα με τη γερμανική Βικιπαίδεια — η αγγλική Βικιπαίδεια το βλέπει διαφορετικά, περισσότερα παρακάτω.
  • Ριγέ στα νιάτα, μαρμαρωτός ως ενήλικας. Στα νεαρά άτομα οι λοξές εγκάρσιες ταινίες είναι ευδιάκριτες, στα ενήλικα ενώνονται και σχηματίζουν ένα σκωληκοειδές ή μαρμαρωτό σχέδιο (ιταλική Βικιπαίδεια)· παράλληλα το σώμα σκουραίνει από υπόλευκο προς πράσινο (αγγλική Βικιπαίδεια).
  • Μονά πτερύγια σχεδόν χωρίς σχέδιο. Σύμφωνα με την ιταλική Βικιπαίδεια δεν έχουν σκωληκοειδείς γραμμές, μόνο σποραδικές σκούρες οφθαλμοειδείς κηλίδες.
  • Λιγότερα λέπια κατά μήκος της πλευρικής γραμμής απ’ ό,τι ο κοινός λούτσος — το σημαντικότερο μετρήσιμο γνώρισμα. Οι ακριβείς αριθμοί διαφέρουν στις πηγές (δες παρακάτω).
  • Τέσσερις αντί για πέντε πόροι κάτω από την κάτω γνάθο, σε κάθε πλευρά (αγγλική και ιταλική Βικιπαίδεια).
  • Τύπος πτερυγίων: ραχιαίο πτερύγιο i–ii/13–16, εδρικό πτερύγιο i–ii/11–13, ουραίο πτερύγιο 14–18 ακτίνες· 13–14 βραγχιοστεγείς ακτίνες (γερμανική Βικιπαίδεια).
  • Σχήμα λούτσου: επίμηκες σώμα, πλατύ ρύγχος σαν ράμφος πάπιας, μεγάλο στόμα με πολλά αιχμηρά δόντια, ραχιαίο και εδρικό πτερύγιο πολύ πίσω (γερμανική Βικιπαίδεια).

Από την πεδιάδα του Πάδου ως τη λίμνη Φόντι

Σύμφωνα με την ιταλική Βικιπαίδεια, το είδος είναι καταγεγραμμένο σε όλη τη Βόρεια Ιταλία, στην πεδιάδα Πάδου-Βενετίας, και στην Κεντρική Ιταλία από τη λεκάνη απορροής του Μάγκρα ως τη λίμνη Φόντι. Η αγγλική Βικιπαίδεια αναφέρει ως πυρήνα της φυσικής του εξάπλωσης το Βένετο, την Εμίλια-Ρομάνια, την Τοσκάνη και το Λάτσιο. Μέσω εμπλουτισμών έφτασε επίσης στην Καμπανία (λίμνη Ματέζε), στο Μολίζε και στη Σαρδηνία, καθώς και σε ορισμένες γαλλικές λίμνες (ιταλική Βικιπαίδεια). Η γαλλική Βικιπαίδεια αναφέρει, εκτός από τη Βόρεια και Κεντρική Ιταλία, το Τιτσίνο, που ανήκει στη λεκάνη απορροής του Πάδου. Αν ανήκουν σε αυτό το είδος και οι λούτσοι της βορειοανατολικής Αδριατικής ή της Νότιας Γαλλίας παραμένει ανοιχτό (FishBase, γερμανική και ιταλική Βικιπαίδεια). Και επειδή ιταλικοί λούτσοι στέλνονταν για πολύ καιρό σε άλλες χώρες, το είδος, σύμφωνα με την αγγλική Βικιπαίδεια, ζει και πολύ μακριά από την Ιταλία: άτομα στάλθηκαν, μεταξύ άλλων, στην Ισπανία, την Πορτογαλία, την Αλγερία, το Μαρόκο, την Τυνησία, την Αιθιοπία και τη Μαδαγασκάρη.

Βιότοπος, λεία, περίοδος αναπαραγωγής

  • Καθαρά, στάσιμα ή αργά ρέοντα νερά με βλάστηση. Το είδος χρειάζεται υδρόβια φυτά, ανάμεσα στα οποία κυνηγά και γεννά (ιταλική Βικιπαίδεια)· ζει σε καθαρές λίμνες και ποτάμια πλούσια σε βλάστηση (γερμανική Βικιπαίδεια).
  • Κυνηγός ενέδρας κοντά στον βυθό. Η ουγγρική Βικιπαίδεια τον περιγράφει ως αρπακτικό ψάρι που επιτίθεται από ενέδρα· η FishBase τον κατατάσσει στα βενθοπελαγικά ψάρια του γλυκού νερού της εύκρατης ζώνης.
  • Λεία: ψάρια, ακόμη και μικρότερα άτομα του ίδιου είδους, καθώς και βάτραχοι και καραβίδες (γερμανική και αγγλική Βικιπαίδεια). Ζει μοναχικά και είναι χωροκρατικός (γερμανική Βικιπαίδεια).
  • Ωριμάζει νωρίς. Τα αρσενικά αναπαράγονται σε ηλικία ενός έτους, τα θηλυκά σε ηλικία δύο ετών (γερμανική, αγγλική και φινλανδική Βικιπαίδεια). Η FishBase δίνει ως μήκος ωρίμανσης από 30 cm.
  • Αναπαραγωγή ανάλογα με την περιοχή. Στην Κεντρική Ιταλία από τον Φεβρουάριο ως τον Μάρτιο, στη Βόρεια Ιταλία από τον Μάρτιο ως τον Απρίλιο (γερμανική, αγγλική και φινλανδική Βικιπαίδεια).
  • Ηλικία: έως 13 χρόνια (FishBase).

Απειλείται από τον ίδιο του τον συγγενή

Στην Κόκκινη Λίστα της IUCN το *Esox cisalpinus* είναι καταχωρισμένο ως τρωτό (Vulnerable, αξιολόγηση στις 26 Σεπτεμβρίου 2023· σύμφωνα με τη FishBase). Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, σύμφωνα με την ιταλική Βικιπαίδεια, είναι η ανάμειξη με κοινούς λούτσους από εμπλουτισμούς, και επιπλέον η υπεραλίευση και η απώλεια βιοτόπων. Σε ορισμένες λίμνες της Κεντρικής Ιταλίας — αναφέρονται η λίμνη Κιούζι, η λίμνη Πιεντιλούκο και η λίμνη Ρετσεντίνο — το είδος φέρεται να έχει ήδη αναμειχθεί έντονα με τον *Esox lucius*. Γι’ αυτό οι Lucentini και συνεργάτες έκλεισαν την εργασία τους με ένα σαφές αίτημα: όχι άλλους εμπλουτισμούς με κοινούς λούτσους στη Νότια Ευρώπη, λόγω του κινδύνου υβριδισμού. Στην πράξη προστίθεται μια ακόμη δυσκολία: επειδή το είδος διαχωρίστηκε μόλις το 2011, πολλοί ιχθυολογικοί χάρτες της Βόρειας Ιταλίας το καταγράφουν ακόμη ως *Esox lucius* (ιταλική Βικιπαίδεια).

Πού διαφωνούν οι πηγές

  • Ποτέ ή μερικές φορές στρογγυλές κηλίδες; Γερμανική Βικιπαίδεια: τις στρογγυλές κηλίδες του κοινού λούτσου δεν τις έχει ποτέ. Φινλανδική Βικιπαίδεια: συνήθως όχι. Αγγλική Βικιπαίδεια: μια παραλλαγή με ανοιχτόχρωμες στρογγυλές κηλίδες σε σκούρο φόντο υπάρχει — πιθανότατα από διασταύρωση με κοινούς λούτσους από εμπλουτισμούς, αφού εμφανίζεται κυρίως εκεί όπου έγιναν εμπλουτισμοί.
  • Πόσα λέπια κατά μήκος της πλευρικής γραμμής; Αγγλική και ιταλική Βικιπαίδεια: 92 έως 107. Γερμανική Βικιπαίδεια: 101 έως 115. Για τον κοινό λούτσο η αγγλική Βικιπαίδεια δίνει 105 έως 148, η γερμανική 125 έως 148.
  • Πόσο μεγαλώνει; FishBase και ουγγρική Βικιπαίδεια: 103 cm. Γερμανική και φινλανδική Βικιπαίδεια: περίπου ένα μέτρο. Ισπανική Βικιπαίδεια: το πολύ 35 cm — ένας αριθμός που δεν ταιριάζει με καμία άλλη πηγή.
  • Ανήκει και η λίμνη της Γενεύης; Αγγλική Βικιπαίδεια: ιστορικά δείγματα από τη νοτιοανατολική Γαλλία και τη λίμνη της Γενεύης έχουν αποδοθεί σε αυτό το είδος. Γαλλική Βικιπαίδεια: σήμερα ζει αποκλειστικά στη Βόρεια και Κεντρική Ιταλία και στο Τιτσίνο. Ιταλική Βικιπαίδεια: εμπλουτισμοί σε ορισμένες γαλλικές λίμνες.
  • Συνώνυμο σίγουρα ή πιθανώς; Η γερμανική, η αγγλική και η φινλανδική Βικιπαίδεια χαρακτηρίζουν το *Esox flaviae* συνώνυμο. Η FishBase γράφει μόνο «πιθανώς». Η ουγγρική Βικιπαίδεια σημειώνει ότι άλλες Βικιπαίδειες εν μέρει εξακολουθούν να καταγράφουν το *cisalpinus* ως συνώνυμο του *Esox lucius*.

Δύο παγίδες στο όνομα

  • «Luccio» δεν σημαίνει αυτόματα κοινός λούτσος. Σε πολλούς ιχθυολογικούς χάρτες και σε παλαιότερα κείμενα από την Ιταλία αναγράφεται *Esox lucius*, συχνά όμως εννοείται το *Esox cisalpinus* (ιταλική Βικιπαίδεια). Αντίστροφα, εκεί όπου έγιναν εμπλουτισμοί, μπορεί να υπάρχει πράγματι στο νερό κοινός λούτσος ή υβρίδιο.
  • «Southern pike» δεν είναι συλλογικός όρος. Το αγγλικό όνομα αναφέρεται σε αυτό ακριβώς το είδος, όχι γενικά σε λούτσους του Νότου· οι Lucentini και συνεργάτες το πρότειναν για το *E. flaviae*, δηλαδή για το ίδιο ψάρι.

Φτάνουμε έτσι στο πότε, με το οποίο κλείνει κάθε άρθρο αυτής της σειράς. Για το *Esox cisalpinus* οι πηγές δίνουν σαφή ένδειξη: η αναπαραγωγή γίνεται νωρίς μέσα στη χρονιά, στην Κεντρική Ιταλία τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο, στη Βόρεια Ιταλία τον Μάρτιο και τον Απρίλιο — πριν ψαρέψεις, έλεγξε τις τοπικές περιόδους απαγόρευσης. Για τις ώρες τροφοληψίας οι πηγές που διαβάσαμε εδώ δεν λένε τίποτα. Βιότοπος, λεία και γνωρίσματα βρίσκονται παραπάνω, στον βαθμό που είναι τεκμηριωμένα. Αυτό που αλλάζει κάθε μέρα είναι οι συνθήκες στο δικό σου νερό — αυτές τις υπολογίζει το StrikeAhead και σου λέει πότε αξίζει να βγεις. Κι επειδή τα σκαλοπάτια του βυθού και τους κανόνες ενός άγνωστου νερού δεν τα ξέρεις από την πρώτη μέρα, το StrikeAhead Pathfinder σού λέει με ποιον θα βγεις: επιλεγμένοι οδηγοί ψαρέματος και καπετάνιοι, ελεγμένοι προσωπικά πριν από την καταχώριση — άδεια και ασφάλιση —, με επαληθευμένες ψαριές αντί για διαφημιστικές φωτογραφίες, χωρίς πληρωμένη κατάταξη και για σένα ως ψαρά χωρίς προμήθεια μεσολάβησης. Η εφαρμογή λέει πότε, το Pathfinder με ποιον.